Хінэмаана Бэйкер. Выкапні

ПАСЬЛЯМОВА ПЕРАКЛАДЧЫЦЫ І ЯШЧЭ КРЫХУ ВЕРШАЎ (ШУКАЙЦЕ КОД УНУТРЫ ПАЧКА)

І
Усё пачалося з забойства. Увосень 2010 года, падчас «International Writing Program» у горадзе Аёва-Сіці ў ЗША, у
адзін час і ў адным месцы сабраліся больш за сорак пісьменьнікаў з усіх канцоў сьвету. Адну зь літаратарак, брытанку Лору Фіш, мы папрасілі арганізаваць заняткі творчага пісьма — такія, якія яна ладзіць на радзіме і якімі надзвычай славіцца. Лора пагадзілася, але абвесьціла свае правілы. Галоўнае зь іх, казала яна, — тое, што адбываецца на занятку, застаецца на занятку. Пісьменьнікі дэманструюць верх інтыму і давяральнасьці: паказваюць свае чарнавікі — мы сьведчым гэта, мы мусім гэта цаніць, мы ня мусім рас­крываць сакрэтаў іхнай кухні на іншай палове рэстарацыі.
Усе прысягнулі трымаць язык за зубамі, расьселіся на зручных канапах, і так пачаліся чытаньні.
І тады здарылася гэта — новазэляндка Хінэмаана Бэйкер паказала вершы са сваёй новай кнігі. Тое былі вершы пра Корэ-Раву.
Яна хоча сесьці са мною ў каноэ тугі і веславаць, веславаць да пажару ў сьпінах, — чытала Хінэмаана. — Ці, можа, мы, як вайтаха, заб’ем на каноэ — мы паплывем на абшыўцы нашага абшчыннага дому. Потым мы сягнем выспы, ніхто не перашкодзіць нам дрэйфаваць ля яе берагу, мы ўзарвем яе пажарнымі сырэнамі сваіх глотак, «Кія матата!» — загарлаем мы, і выспа разарве сваё сэрца, мора ўздыбіцца перад намі. «Я наракаю цябе Корэ-Рава, — кажа мора. — Нічога-Ніякага. Ніколі-Ніколі».
Наступнага ранку Нічога-Ніякага прыносіць мне кубак гарбаты ў ложак. «Зь юбілеем!» — кажа яна.
Верш называўся «Да саракагадовага юбілею першай месяцавай праходкі». Я не да канца разумела яго, мне было невядома, хто такі вайтаха (выявілася, не «такі», а «такія» — найстаражытнейшае племя маоры, племя жрацоў, такія сабе новазэляндзкія яцьвягі), я ня цалкам расчытала на слых мэтафары, але мяне абсалютна скарыла Корэ-Рава — пэрсанаж, прыдуманы Хінэмаанай, ейнае паэтычнае альтэр-эга. «У мове маоры kore-rawa — узмоцненае адмаўленьне, — тлумачыла Хінэмаана на занятку. — Ужываюцца розныя словы. А вось па-ангельску так ня скажаш. Недакладны пераклад на ангельскую мову — «nothing-nothing».
Гэты «ніякі» пэрсанаж маарыйскага космасу — істота, якой няма (як тут не згадаць беларускага філёзафа Валянціна Акудовіча?), — падаўся мне такім блізкім з духу, такім беларускім паводле сутнасьці, што рашэньне было прынятае вокамгненна. «Хінэмаана, я перакладу тваю кнігу пра Корэ-Раву, калі ты яе дапішаш, — сказала я сяброўцы, і дала сабе слова, што так і будзе.
«Мяне завуць Нічога-Ніякага, —
кажа Нічога-Ніякага, — а вось мае Ніякія дзеці, — працягвала Хінэмаана. — Я здабыла іх са дна тэрмаса, з вотруб’я ячменю і цёртай морквы. Як я ні шукала, я не знайшла адпаведнага бэджа, таму ты можаш зваць мяне шэрыф Кэсі, ты можаш зваць мяне так у твар, ты можаш зваць мяне так у твар майму бацьку, у твар бацьку майго бацькі, заві мяне, заві мяне…
…не, сур’ёзна, заві мяне, мне самотна, мне патрэбны лапік чужой патыліцы, каб кранаць яго сухімі губамі, запрашаю цябе ў мой пікап, —
кажа Нічога-Ніякага, — у мой картачны домік, запрашаю ў мой сьпевасьпеў».
Было ў гэтай Корэ-Раве, неаформленай, чарнавой, яшчэ не да канца прадуманай аўтаркаю, штосьці невымоўна кранальнае. Штосьці дзіцячае — так малыя паўтараюць словы: «куся-куся», «пака-пака». Вядома ж, гаворка проста пра марфалёгію мовы маоры, і неяк некарэктна параўноўваць яе з моваю дзяцей, але было цяжка стрымаць сябе. Сымпатыя ўсё нарастала. Я цьвёрда пастанавіла, што беларусізую Корэ-Раву, і ў Менску пра яе будуць ведаць ня менш, чым у Оклэндзе або Ўэлінгтане. Але таго, што адбудзецца, прадбачыць не магла.
Пасьля нашай супольнай восені ў Аёве прайшло больш за тры гады. Я сьвята трымалася слова, дадзенага Лоры Фіш, і не даводзіла да ладу чарнавікі перакладаў чарнавікоў, чакаючы, пакуль Корэ-Рава афіцыйна пабачыць сьвет. Я зьвязалася з Хінэмаанай, калі ў 2014 годзе выйшла ейная трэцяя кніга вершаў.
Яе адказ агаломшыў мяне. «Так, кніжка выйшла, — пісала Хінэмаана, — але ў мяне кепскія навіны. Корэ-Раве не знайшлося месца ў суцэльнай будове маёй кнігі, і я перапісала вершы БЯЗ Корэ-Равы, ад першай асобы, цяпер гэта звычайныя мае вершы».
Вы разумееце? Яна зрабіла свае вершы звычайнымі! Прыбрала Корэ-Раву, як нязручную сьведку. Маё сэрца было разьбітае. Прайшоў час, перш як я сабрала сябе па кавалачках і вырашыла ўсё-ткі выканаць задуманае. Перакласьці кнігу вершаў новазэляндкі Хінэмааны Бэйкер на беларускую мову. Няхай нават «звычайных» ейных вершаў. Дараваць забойства.
Таму цяпер — некалькі думак уголас, якія нарадзіліся падчас перакладу, і зацемкі пра сам працэс, якія, як мне здаецца, дапамогуць чытачу крышачку лепей зразумець паэзію ня толькі Хінэмааны Бэйкер, але і ўвогуле, той часткі сьвету.

ІІ
…Яны маюць, як здаецца, 17-слойнае шкло і масіўную клямку клясы «вазьміся за мяне», «павярні мяне» — зусім як у дзьвярэй, ніякіх табе рассоўных рамаў, усёй гэтай падымальні-апускальні. Калі павярнуць гэтую клямку на 90 градусаў, то акно адчыняецца, як дзьверы, — на адным баку петлі, і ўсё шкло разам з рамай едзе ўбок на гэтых петлях.
Але ёсьць мэга-рэч: калі ты паварочваеш клямку на ўсе 180 градусаў, то ўвесь выгляд мяняецца, і акно замацоўваецца зьнізу, адкрываючыся як бы літарай V у пакой — ня вонкі. І гэтак можна зрабіць і з акном, і з бальконнымі дзьвярыма. Так што можна праветрываць, ашчаджаючы месца ў пакоі, і не пераставаць захапляцца, як некаторыя людзі могуць падумаць пра ўсё. Уражвальна. Практычна. Стылёва.
Гэтак, ледзьве прыехаўшы ў Бэрлін, Хінэмаана Бэйкер апісала ў сваім блогу для яго чытачоў у Новай Зэляндыі канструкцыю шклопакета ці эўраакна, як часам яго называюць беларускія рамонтнікі.
І я б, мусіць, весялілася, чытаючы такое паэтычнае і захопленае апісаньне звычайнай для нас рэчы, такі падрабязны гімн працэсу мікравэнтыляцыі, калі б сама ў той сама час не працавала над вершам «Канкорд» Хінэмааны Бэйкер. У ім вядзецца пра госьця дому, мужчыну такога масіўнага, што ён зацяняе сабою «the screen-door». Расьсьледаваньне паказала, што «дзьве­ры-экран» выглядаюць так (і тут я пачынаю нагадваць сабе Хінэмаану, якая круціць аконную клямку): гэта рамка ў дзьвяр­ным прахоне, на якую нацягнутая супрацьмаскітная сетка. У краінах зь цёплым кліматам такія дзьверы ставяцца паўзьверх звычайных, а часам нават ёсьць толькі яны, пераважна на кухнях у прыватным доме, гэта такі чорны ход. Яны прапускаюць сьвятло, паветра, але спыняюць камароў і іншую жамяру. Уражвальна. Практычна. Стылёва. Вось чаго мне бракуе ў нашым вясковым доме на Палесьсі.
І трэба разумець, што калі ў вершы згадваецца, як чалавек адкідвае цень на такія дзьверы, то чытачу ў Новай Зэляндыі ясна: дзеяньне адбываецца на кухні. Між тым у перакладзе, без дадатковых тлумачэньняў гэтай рэаліі, няясна ўвогуле нічога: ні дзе перабываюць героі, ні як можна зацяніць дзьверы, калі яны звычайна і так не прапускаюць сьвятла. Калі ж у выніку гэта ўрэшце праясьняецца, няясным застаецца, як увапхнуць усё гэта ў
адзін радок — нават у палову радка. Я шукала ў памяці якую-небудзь падобную рэалію з нашага сьвету. Згадала, як бавіла леты ў бабулі на Віцебшчыне, яе вэранду і шкляныя дзьверы, якія гучна бразгалі, калі іх адкрываеш. Але ці маю я права напісаць бразгатлівае «дзьверы вэранды» ў перакладзе? Ці ёсьць увогуле вэранды ў новазэляндзкіх дамах?
Першая розьніца, якую заўважаеш, перамяшчаючыся на іншы кантынэнт, зусім не культуралягічная. Яна эрганамічная — само тваё цела адчувае: усё тут сканструяванае ня так: вокны, ліфты, душ, парэнчы ў аўтобусе, шырыня палосаў на магістралі можа быць нязвыклай. Фізыкі нават сьцьвярджаюць, што ў ідэальных умовах вада ў розных паўшар’ях закручваецца ў розныя бакі, хоць на практыцы гэтае назіраньне амаль не пацьвярджаецца.
Потым падключаюцца геаграфія і біялёгія. «Раніцою сьляды пінгвінаў проста каля намёту», — піша паэтка, і тут няма ніякага сюррэалізму. «Аблокі прымаюць форму выспы пад імі», — таксама думаеш, што гэта мэтафара, пакуль не даведваесься, што ў Палінэзіі шмат якія астравы — кліматаўтваральныя, і над імі сапраўды канцэнтруюцца вялікія хмары: атрымліваецца копія выспы, яе нябесны адбітак.
Адным словам, для нас, жыхароў суворай Поўначы, паэзія Аотэароа і прылеглых выспаў і выспачак аўтаматычна ператвараецца ў парад рэаліяў. І для чалавека цікаўнага, прагнага заглядаць за далягляды, ужо гэта робіць яе безумоўна прыўкраснай — ня кажучы пра іншыя каштоўныя рысы гэтай паэзіі.
Пытаньне — як адэкватна і зручна для чытача падаць гэты няблізкі сьвет у перакладах. Працуючы з рэаліямі, я пайшла сьледам за ўкраінскімі перакладчыкамі, якія ўжо перастварылі для выдавецтва «Крок» некалькіх паэтаў Палінэзіі. Рэаліі тлумачацца ў зносках, зносак шмат, можа быць, нават зашмат. Але, насуперак усім тэорыям перакладу, якія рэкамэндуюць пазьбягаць камэнтаваньня, тут не застаецца іншага выйсьця.
А часам не дапамагаюць нават зноскі. «Твой шпацыр з бацькам» (дарэчы, выбраны ў Новай Зэляндыі вершам году — 2004) абыгрывае тэрміналёгію дайвінгу. Многія словы, якімі дайвэры ў Новай Зэляндыі апісваюць свой рыштунак, адносяцца да фізіялёгіі чалавека. Таму аднойчы я прабавіла вечар на старонках, дзе выкладзены слэнг дайвэраў — ангельскамоўных і рускамоўных (беларускія дайвэры трэнуюцца ў менскім басэйне «Алімп», але я б не наважылася ныраць да іх і чапляцца з пытаньнямі, пагатоў, людзей, якія плаваюць над імі ў басэйне, яны, як выявілася, называюць «цюленямі»). Я немавед навошта даведалася, што расійскія дайвэры называюць Хугарду Краснаморскам, а заслужаных інструктараў дайвінгу — Кусто. Даведалася, што такое «карміць рыбак» (гэты выраз, зрэшты, агульны для дайвінг-культуры ўва ўсім сьвеце). Чытала-чытала — і вырашыла, што пакіну ўсю гэтую «непереводімую ігру слов» як ёсьць. Бо ў вершы, як яно часта бывае зь вершамі, важна ня гэта. Бацька Хінэмааны — інструктар дайвінгу. У 2003 годзе яна зьдзейсьніла сваё першае пагружэньне пад ягоным наглядам. Хінэмаана дакумэнтавала ўвесь працэс, у выніку чаго выпусьціла радыёпраграму «Размовы з Тангароа». Вядома ж, і верш, і праграма былі зусім не пра дайвінг: «Мяне зьдзівіла, як нэрваваўся бацька, калі навучаў мяне ўсяму таму, чаму безьліч разоў вучыў іншых, — камэнтавала паэтка. — З уласнай крывёю і плоцьцю — гэта зусім іначай, прызнаваўся ён пасьля».
Спасьцігаючы паэзію Новай Зэляндыі, заўсёды трэба памятаць, што лета — гэта зіма, што імі дагэтуль кіруе каралева Брытаніі, хоць гэта нічога ня значыць, што самая важная па­дзея — рэгбі-матчы супраць зборнай Аўстраліі, што краіна складаецца зь дзьвюх вялікіх выспаў, што яе паэтаў нельга напоўніцу зразумець, калі ня ведаеш дзьвюх рэчаў: сучаснай ангельскамоўнай паэзіі ды міталёгіі Палінэзіі…
Але, як даводзіць гісторыя з Корэ-Равай, часам няма патрэбы штосьці ведаць. Дастаткова проста адчуць гэта.

ІІІ
У ліфце пахне ладанам зранку і сродкам для галеньня ў абед. Гэты залаты хмарачос, — кажа дзядуля, — не заўсёды стаяў тут. Адзін юнак, яго звалі Мантра, закахаўся ў высокую дзеўчыну вунь там, але яна ўжо была заручаная зь вялікім шэрым гмахам справа. Яна ня ведала, што шэры быў злодзеем і хлусам, што ён забіў і зьеў мазгі ды вочы сваёй першай жонкі і цёшчы».
Корэ-Рава ўжо ведае працяг, умяшаюцца птушкі, перацягнуць Мантру ад берагу так, што ён прынамсі зможа заўсёды глядзець на сваё каханьне. Магчыма, менавіта так тут паўстала рака. Потым тры мажныя кузыны той дзеўчыны ўварвуцца на вясельле са зброяй і старым жалюзі, стануць паміж нарачонымі, акурат калі ўзыходзіць сонца, і так яны там і стаяць. Яна вымаўляе словы «па сей дзень».
«Не, — кажа дзядуля рыпучым-шыпучым голасам, — нават блізка ня так».
Корэ-Рава ходзіць па вуліцах мэгаполісаў, жыве ў звычайнай кватэры, робіць штодня ўсе тыя самыя рухі, што рэшта лю­дзей, — але разам з тым яна выразна іншая, не такая, як усе. Падвойнасьць, нявызначанасьць, туманнасьць ідэнтычнасьці спарадзіла Корэ-Раву ва ўяўленьні паэткі (каб потым яна была так бязьлітасна забітая). Нягледзячы на тое, што людзі ў Новай Зэляндыі — антыподы жыхароў Эўропы: ходзяць на галовах і зьдзяйсьняюць іншыя такія рэчы, — паэзія Хінэмааны Бэйкер, паводле маіх адчуваньняў, вельмі блізкая беларусам. Менавіта таму, што падвойнасьць, нявызначанасьць і туманнасьць — усё гэта можна сказаць і пра беларускую культурную прастору. Калі шукаць слова, якое ўсё аб’яднала б, то, мусіць, гэта будзе посткаляніялізм.
Выглядаючы, як асоба белай расы, Хінэмаана мае зьмяшанае паходжаньне. Яна толькі на чвэрць маоры, а рэшта крыві — ангельская і баварская. І разам з тым менавіта маарыйскія карані вельмі рана прамовілі ў ёй, прывабілі да сябе, прымусілі задаваць пытаньні. Дао Хінэмааны — гэта дао дзеяча нацыянальнага адраджэньня. Яна вывучыла мову маоры ва ўнівэрсытэце, а потым працавала настаўніцай і папулярызатаркаю мовы ды культуры. Сёньня маоры адстойваюць свае правы, маюць свае культурныя цэнтры, сваё тэлебачаньне — гэта ўсё заслуга такіх актывістаў, як Хінэмаана. І няхай на мове продкаў цяпер могуць свабодна размаўляць толькі каля 24 % маоры, сытуацыя не выглядае так несуцяшальна, як яшчэ паўстагодзьдзя таму.
Хінэмаана не пачуваецца сваёй ні ў англасаксонскім асяродзьдзі, ні ў асяродзьдзі аўтахтонаў, якому часта ўласьцівая такая знаёмая беларусам «тутэйшасьць», — і разам з тым карыстаецца сваім «падвойным грамадзянствам», будучы пасярэднікам, камэнтатарам культуры маоры для рэшты сьвету. Гэта, на мой погляд, вельмі патрэбная місія ва ўмовах неаднароднасьці культуры. Нечым падобным часта займаюцца і аўтары ў Беларусі, калі занураюцца ў вясковую аўтэнтыку, у крывіцкую архаіку, у паляшуцкія багны.
Другі момант падабенства — няспынныя размовы пра тое, «адкуль наш род». Пытаньне паходжаньня — падставовае для мэнталітэту маоры. З павагі да такога «пункціку» пералічу тыя плямёны, ад якіх паходзіць Хінэмаана: Ngāi Tahu, Ngāti Raukawa, Ngāti Toa, Te Āti Awa. Зь пераліку народаў, ад якіх паходзіць, паэтка заўсёды пачынае свае выступы перад новай аўдыторыяй.
Паводле легенды, маоры прыплылі ў Аотэароа на сямі чаўнах з прарадзімы — Гаваікі. У паданьнях захаваліся ня толькі назвы чаўноў, якія сталіся назвамі плямёнаў, але і імёны стырнавых. І ўсё гэта актыўна абмяркоўваецца ў ХХІ стагодзьдзі ў модных кавярнях! Нават гераіні вершу «Файфаклок», седзячы на кухні, размаўляюць пра мару татуяваць сабе вусны, як стагоддзямі рабілі іх продкі. Беларусам да маоры ў гэтым пляне, вядома, вельмі далёка, але сам дыскурс да болю знаёмы.
І трэцяе, што мне надзвычай сымпатычнае ў аўтарцы: яна задае пытаньні, але ніколі не імкнецца пачуць адказаў. Бо адназначных адказаў не існуе.
Гэта датычыць і іншых пытаньняў ідэнтычнасьці. Так, нагодаю напісаць верш «місіс: манеры» стаўся візыт у дом паэткі супрацоўніка тэлекампаніі, які ўсталёўваў спадарожнік. Мужчына паставіў на блянку птушачку насупраць «mrs», не спытаўшыся, ці замужам гаспадыня. Хінэмаана — бісэксуалка, падчас напісаньня вершу яна жыла са сваёй грамадзянскаю партнэркай, якая займалася цясьлярствам, у вітальні стаялі чыста «мужчынскія» працоўныя прылады. Можа, таму спадар памыліўся. Паэтку разьвесяліла, як іх «нетрадыцыйны» звяз ператварыўся на паперы ў «традыцыйны» і, здаецца, яна нават крыху зайздросьціць гэтаму чалавеку ў тым, як лёгка той расстаўляе галачкі. Бо для яе вызначыцца, даць дакладны адказ — найцяжэй. «Галоўны занятак інтэлігентнага чалавека — сумнявацца», — казала наша школьная настаўніца.
Што б сказала Корэ-Рава?
Памыліліся нумарам. «Над урадам шкілеты, нада мною — мясцовыя, над мясцовымі — сьвятло, якое ператварае іх у супольнасьць». Сьвятло мінае Корэ-Раву а чацьвертай пятнаццаць, малады чалавек з айподам паварочвае галаву. Яна спатыкаецца аб глыбу раскладу. «У маёй немагчымай будучыні, — кажа расклад, — няма памады ці вольнага часу». Пяць дзён таму зазваніў тэлефон, яго гук разьзьвінеў поўнач, усход і захад яе гермэтычнай кватэры. Суседзі вучылі сабак выць, як іх кузэны-напаўваўкі ў зялёнай Індыі. Яны падымалі свае старыя вокны і крычалі: «Паўтарайце за мною!»
Слухаўка ў яе руцэ кажа: «Алё, дастаўка здаровай ежы?»
Галоўнай місіяй паэзіі Хінэмааны крытыкі на ейнай ра­дзіме лічаць наданьне голасу сучаснай культуры маоры, якая надта доўга патанала ў маўчаньні. Пад «голасам» тут маецца на ўвазе ня толькі насычанасьць паэтычнага палатна «маарызмамі», ня толькі гукапіс, але і асобна — яе музычная кар’ера. Хінэмаана выступае на радзіме і як музыка ў складзе трыё «Taniwha» — поп-фольк-гурта, асаблівасьць якога — гра на самаробных інструмэнтах з паўторна выкарыстаных рэчаў. Таніфа — дух вады, нешта накшталт нашага вадзяніка; у міталёгіі маоры акіян — неаднародны. Розныя яго станы ўвасабляюць розныя боствы, яго насяляюць самыя розныя звышістоты.

IV
Гэткаю звышістотаю, гэткім боствам здавалася ў Амэрыцы сама Хінэмаана. У чэлентанаўскім капелюшы, з амулетам зялёнага каменя на шыі, яна нібы была амбасадарам сваёй культуры ў глябальным сьвеце, які ўвасабляла сабою наша інтэрнацыянальная група. «Я хачу татуяваць сабе падбароддзе, як жанчыны маоры», — паўтарала яна, і ўсе пагаджаліся, што ёй пасавала б. Мы прабавілі тры дні разам у Пітсбургу, дзе ўдзельнічалі ў паэтычна-джазавым шоў. Думаю, нас запрасілі як аднолькава экзатычных для амэрыканцаў істот — я чытала верш пра тое, як сучасныя беларусы паляць пакрышкі, сьвяткуючы Купалу ў вёсках. «Рыхтуйся, што рэйс скасуюць, — папярэдзіла Хінэмаана ў аэрапорце О’Хара ў Чыкага, — у мяне спэцыфічныя стасункі з авіяцыяй, мне вечна так «шанцуе». «Бачыш, усё было добра, — сказала я, калі мы прыляцелі назад, — гэтым разам працавала мая самалётная карма». Калі, аднак, Хінэмаана паехала зь іншымі пісьменьнікамі на каўбойскую фэрму ў Ваямінг, з самалётам сапраўды выявіліся праблемы, і пісьменьнікаў аўтобусам перавозілі ў аэрапорт іншага штату… Тэма самалётаў у паэзіі Хінэмааны невыпадковая: у нашых вершах часта прамаўляюць нашы фобіі.
Помню я пра яе з Амэрыкі няшмат, але ўсё гэта вельмі яскравыя згадкі. Аднойчы ў суботу яна сабрала ўсіх ахвочых патанчыць у клюбе. Пісьменьнікі ішлі наўздагад, але не ўлічылі аднаго: у той дзень мясцовая футбольная каманда гуляла на выезьдзе — у іншым штаце. Амэрыканскі футбол — рэлігія, асабліва ва ўнівэрсытэцкіх гарадах. У раскладах нашай праграмы былі адзначаныя ўсе амэрыканскія дзяржаўныя сьвяты, усе сьвяты хрысьціянскія, юдэйскія, мусульманскія, а таксама ўсе гульні каманды «Iowa Hawks». Толькі ў той вечар мы зразумелі, што гэта было невыпадкова. «Няўжо мы так і не патанчым?» — засмуціліся пісьменьнікі, выйшаўшы ўжо з трэцяга клюбу, дзе было бітма студэнтаў у жоўта-чорных швэдрах. «Спакойна! — сказала Хінэмаана. — Трэба знайсьці гей-клюб». Мы прайшлі пару кварталаў, распыталі рэдкіх мінакоў — і апынуліся ў «Studio 13». Там сапраўды не было футболу. Там не было нават тэлевізара. «Аёва-сіці нібы адкрэсьленая чароўнаю крэйдай ад усяго штату — фэрмэрскага, кансэрватыўнага», — захаплялася Хінэмаана. У Аёва-Сіці яна была сапраўдным духам паэзіі.
Мы з Хінэмаанай любілі адно месца — ландрамат, аўтаматычную пральню на паўдарогі ад яе і маёй кватэраў. Там не было абслугі, аб адзінаццатай вечара пральня аўтаматычна замыкалася (аднойчы я па-галівудаўску выскачыла адтуль за хвіліну да таго, як ралета паехала ўніз). За нізкі кошт гэты ландрамат вельмі любілі студэнты, яны прывозілі туды па дваццаць параў джынсаў на разьбітых пікапах і пралі адной партыяй за даляр дваццаць пяць цэнтаў. Парачкі круцілі ў аўтаматычных сушылках свае клятчастыя кашулі, кранальна стуліўшыся на лавачках з кавай ці колай, чакаючы, пакуль скончыцца цыкл. Мы ведалі іх у твар — гэта былі маладыя паэты, навучэнцы літаратурнага факультэту. Мы зазіралі ў іхныя кнігі — гэта, мусіць, была адзіная грамадзкая пральня ў Амэрыцы, дзе чыталі паэзію.
Помню таксама адзін сюррэалістычны вечар: Хінэмаана захварэла, і мы прыйшлі праведаць яе. У віктарыянскіх апартамэнтах шторы былі апушчаныя, бо хворай замінала сьвятло, мы сядзелі ў цёмным аксамітным пакоі, а яна бледная ляжала пад балдахінам, як парцалянавая лялька адной зь гераінь Джэйн Остын. «Шкада, што яна яшчэ не татуявала сабе падбароддзе, — падумала я тады. — Гэта быў бы эстэтычны адказ Імпэрыі».
Я ў ландрамаце, — кажа Корэ-Рава. — Маё сэрца ў ландрамаце, мой голас, мая падлапатачная цягліца, якую пячэ агнём, і мая дэльтападобная, якая стаіць бяз працы. Мне патрэбны лапік чужой патыліцы, каб кранаць яго сухімі губамі. Па ўсім штаце мамы і таты дыназаўры і іх абнятыя дзеці плаваюць на роўнядзі фэрмаў. Косткам трэба тысяча год, каб распасьціся і прарасьці. Крык бакаса як рып масьніцы.

V
Хінэмаана Бэйкер — аўтарка трох паэтычных зборнікаў: «Голка» mātuhi | needle (2004), «Косткі» kōiwi kōiwi | bone bone (2010), «Вусны» waha | mouth (2014). Беларускае выданьне засноўваецца на другім, зь невялікім дадаткам вершаў зь іншых кніг. Разбурыўшы канцэптуальную будову кнігі-шкілету, дзе кожны верш — костка, я, тым ня менш, пастаралася скласьці гісторыю, якая як мага лепей прэзэнтуе паэтку ўсім, хто чытае па-беларуску. Хінэмаана піша пра сябе ў розных іпастасях: дачкі, каханкі, няспраўджанай маці, акіянскай багіні, у гонар якой яе назвалі — і ўсё гэта больш-менш адначасова.
На вокладцы кнігі – не чэрап і не костка. Гэта водарасць, якая так выглядае. Іранічная адсылка да каранёў, якія аднак злучаюць не зь зямлёй, а з акіянам. Нешта зусім ахраічнае, як выкапні, ад якіх ты паходзіш.
У рацэ акулы, у перасохлым рэчышчы зімуюць ракі, а таксама «крабі» і «лобі». Корэ-Раве цікава, за што яны так лобстэра.
«Корэ-Рава», — кажа яна, калі сустракае цесьляроў. «Ох, — кажуць цесьляры, — ну канечне. А карацей нельга?» Корэ-Рава дае свой дзяжурны адказ: «Гэта столькі ж складоў, як у Элізабэт». З таго часу цесьляры завуць яе Лізі.
Аднойчы двое зь іх засьпяваюць яе ў паўцёмнай кухні, яна жанглюе цукровымі яблыкамі. «Што ты, халера, робіш, Лізі?» Корэ-Рава ловіць, кідае, ловіць. «Я сьнедаю, — кажа яна. — Я
зьдзяйсьняю прыліў. Я іду ўглыб катынэнту».

Марыя Мартысевіч

*

Хінэмаана Бэйкер (1968) — паэтка, музыка, прадусарка з Новай Зэляндыі. Нарадзілася ў горадзе Крайстчэрч, жыла ў гарадах Факатанэ і Нэльсан. Дыплямаваная мовазнаўца (мова маоры), выпускніца жаночых студыяў ва Ўнівэрсытэце каралевы Вікторыі ў Ўэлінгтане. У 2002 годзе атрымала тамсама ступень магістра творчага пісьма. Аўтарка трох кніг паэзіі: «Голка» mātuhi | needle (2004), «Косткі» kōiwi kōiwi | bone bone (2010), «Вусны» waha | mouth (2014). Два ейныя вершы былі прызнаныя вершамі году ў Новай Зэляндыі (2004 і 2006). У 2009 г. была стыпэндыяткаю праграмы «Arts Queensland» (Брысбан, Аўстралія). У 2010 г. удзельнічала ў «International Writing Program» Аёва-Сіці, ЗША). У 2014 г. атрымала стыпэндыю Унівэрсытэту Вікторыі ў Ўэлінгтане. Выступае на радзіме як музыка ў складзе поп-фолк-трыё «Taniwha». У Новай Зэляндыі жыве на ўзьбярэжжы Капіці, але ў 2015–2016 гг., атрымаўшы творчую стыпэндыю для літаратараў Новай Зэляндыі, працуе ў Бэрліне (Нямеччына). Піша па-ангельску і на маоры.

Марыя Мартысевіч (1982) — паэтка, перакладчыца, публіцыстка. Нарадзілася ў Менску. У 2004 г. скончыла філялягічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўнівэрсытэту, у 2005-м — аддзяленьне філязофіі/літаратуры Беларускага калегіюму. Як журналістка супрацоўнічае з газэтаю «Новы час». Перакладае паэзію і прозу з ангельскай, польскай, рускай, украінскай, чэскай моваў. У Беларусі публікавалася ў часопісах «ARCHE», «Дзея­слоў», «pARTyzan», «ПрайдзіСвет». Аўтарка кніг «Цмокі лятуць на нераст: эсэ ў вершах і прозе» (2008) і «Амбасада: вершы свае і чужыя» (2011). Стыпэндыятка «Homines Urbani» таварыства «Villa Decius» (Кракаў, Польшча, 2007) і «International Writing Program» (Аёва-Сіці, ЗША, 2010). Жыве ў Менску.

Дызайн вокладкі: Кацярына Пікірэня
На вокладцы скарыстаныя здымкі Хінэмааны Бэйкер і Paradox Photography.
64 старонкі
Сакавік 2016